تا باشد كه شما بپرهيزيد از ناشايستگيها يعنى تا مجتنب شويد از معاصى و يا باميد آنكه از متقيان باشيد پس كلام در تقدير اينست كه ( لكى تتقوا و يا رجاء منكم ان تكونوا متقين ) و چون بمذهب حق افعال اللَّه معلل بغرض است پس اين كلام متعلق است بمحذوفى و تقدير اينكه قلنا خذوا و اذكروا ارادة ان تتقوا يعنى گفتيم كه اخذ احكام تورية كنيد و به آن متذكر شويد به جهت ارادهء آنكه بپرهيزيد از معاصى و ايشان ملجا شده و احكام آن را قبول كردند و به آن منقاد شدند و بعد از اخذ اين ميثاق به آن وفا نكرده از آن اعراض كردند كما قال * ( ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ ) * پس روى بگردانيديد از وفا به آن * ( مِنْ بَعْدِ ذلِكَ ) * از پس فرا گرفتن و قبول كردن آن و عهد كردن بر وفا نمودن بر آن بر جد تمام و عزيمت مالا كلام * ( فَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ ) * پس اگر نه فضل و بخشايش خداى بودى بر شما * ( وَرَحْمَتُه ) * و بخشش او نسبت بشما بتوفيق دادن شما را بتوبه و يا بوجود با جود محمد صلَّى اللَّه عليه و آله كه شما را به حق دعوت كرده و راه راست نموده * ( لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ ) * هر آينه ميبوديد از جملهء زيانكاران و مغبونان بانهماك در معاصى و يا باضلال در فترت رسل بدانكه لو در اصل براى امتناع شيء است جهت امتناع غير آن پس اگر بر لا داخل شود مفيد اثباتست كه آن امتناع شيء است به جهت ثبوت غير آن مانند قول عمر لو لا على لهلك عمر و اسمى كه بعد از آن واقع شده نزد سيبويه مبتداست و خبر آن واجب الحذفست به جهت دلالت كلام بر آن و سد جواب در مسد آن و نزد كوفيان فاعل فعل محذوفست اى ( لو انتفى الفضل ) از ابو العاليه روايت است كه مراد بفضل اللَّه اسلام است و برحمت قرآن يعنى امداد شما كرديم بر ايمان و ازاحهء علت نموديم در آن تا ايمان آورديد و غير ان برانند كه مراد بفضل و رحمت دفع عذاب بود از ايشان و امهال ايشان تا توبه كردند و خويشتن را از عذاب عاجل و عقاب اجل برهانيدند و ذكر اعطاء ايمان يا توبه بعنوان فضل جهت آنست كه حقتعالى داعى مردمان است به آن و مقدر بر آن و مرغب در آن و احتمال دارد كه مراد بفضل رفع جبل باشد چه آن متضمن لطف و توفيق است زيرا كه بسبب آن منقاد احكام و اوامر شده عذاب از ايشان مرتفع گشت و جبل بر ايشان واقع نشد * ( وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ ) * و اين نيز خطاب بيهود است يعنى هر آينه نيك دانسته‌ايد * ( الَّذِينَ ) * احوال آنان را كه در زمان داود عليه السّلام * ( اعْتَدَوْا ) * از حد فرمان درگذشتند * ( مِنْكُمْ ) * از شما در شهر ايله * ( فِي السَّبْتِ ) * در حكم روز شنبه كه منع ايشان كرده بوديم از صيد ماهى در آن و ايشان مخالفت كرده در آن روز بحيله ماهى ميگرفتند لام براى توطيه قسم است و سبت مصدر سبت اليهود است بمعنى ( عظمت يوم السبت ) و اصل آن قطع است يعنى در اين روز مأمور شده بودند كه ترك صيد كنند و از صبح تا شام مشغول عبادت باشند پس بعضى از ايشان